Penternakan ikan kerapu merupakan salah satu sektor akuakultur marin yang berkembang pesat di Malaysia. Permintaan yang tinggi daripada pasaran tempatan dan antarabangsa, khususnya dari Singapura, Hong Kong, China dan Taiwan, menjadikan ikan kerapu sebagai spesies bernilai tinggi dalam industri perikanan negara. Selain mempunyai harga pasaran yang premium, ikan kerapu juga terkenal dengan isi yang pejal, rasa yang enak dan nilai pemakanan yang tinggi.
Malaysia mempunyai kelebihan semula jadi untuk penternakan ikan kerapu kerana mempunyai garis pantai yang panjang, banyak pulau, kawasan teluk yang terlindung, muara sungai serta perairan tropika yang sesuai sepanjang tahun. Negeri-negeri seperti Sabah, Sarawak, Johor, Perak, Pulau Pinang, Kedah, Terengganu, Pahang dan Kelantan menjadi antara kawasan utama penternakan ikan kerapu.
Sejarah Penternakan Kerapu di Malaysia
Penternakan ikan kerapu mula diperkenalkan secara kecil-kecilan pada sekitar tahun 1970-an apabila nelayan memelihara benih liar yang ditangkap dari laut di dalam sangkar kayu.
Pada tahun 1980-an, penternakan kerapu berkembang dengan lebih pesat apabila teknologi sangkar terapung diperkenalkan. Kerajaan melalui Jabatan Perikanan Malaysia mula menjalankan penyelidikan mengenai pembenihan, makanan, pengurusan penyakit dan teknologi penternakan.
Menjelang tahun 1990-an dan awal 2000-an, pengeluaran benih secara buatan berjaya mengurangkan kebergantungan kepada benih liar. Pada masa yang sama, penghasilan kerapu hibrid yang mempunyai kadar tumbesaran lebih cepat turut meningkatkan produktiviti industri.
Kini, penternakan kerapu menjadi antara cabang penting dalam industri akuakultur marin negara.
Spesies Kerapu Yang Diternak di Malaysia
Beberapa spesies utama yang diternak ialah:
1. Kerapu Harimau (Epinephelus fuscoguttatus)
- Pertumbuhan cepat.
- Tahan penyakit.
- Permintaan pasaran tinggi.
- Sesuai untuk sangkar laut.
2. Kerapu Boron (Hibrid)
Hasil kacukan antara:
- Kerapu Harimau
- Kerapu Gergasi (Epinephelus lanceolatus)
Kelebihan:
- Membesar lebih cepat.
- Lebih tahan penyakit.
- Kadar hidup tinggi.
- Saiz pasaran lebih besar.
3. Kerapu Cantang
Kacukan antara:
- Kerapu Harimau
- Kerapu Macan
Mempunyai:
- Pertumbuhan pantas.
- Penukaran makanan yang baik.
- Isi berkualiti.
4. Kerapu Lumpur
Masih diternak di beberapa kawasan walaupun pertumbuhannya lebih perlahan.
Sistem Penternakan
Malaysia menggunakan beberapa sistem penternakan utama.
1. Sangkar Terapung Laut
Sistem paling popular.
Sangkar dibina menggunakan:
- HDPE (High Density Polyethylene)
- Kayu
- Besi tergalvani
- Tong plastik sebagai pelampung
Saiz biasa:
- 4 m × 4 m
- 5 m × 5 m
- 6 m × 6 m
- 8 m × 8 m
Kelebihan:
- Air sentiasa mengalir.
- Oksigen tinggi.
- Pertumbuhan lebih cepat.
- Kos operasi sederhana.
Kekurangan:
- Terdedah kepada ribut.
- Serangan pemangsa.
- Penyakit mudah merebak jika kepadatan tinggi.
2. Sangkar HDPE Bulat
Semakin popular.
Diameter:
- 10 meter
- 15 meter
- 20 meter
- 30 meter
Kelebihan:
- Sangat tahan ombak.
- Sesuai untuk laut terbuka.
- Kapasiti tinggi.
- Penyelenggaraan rendah.
3. Kolam Air Masin
Kolam tanah berhampiran pantai digunakan.
Air laut dipam masuk menggunakan pam khas.
Kelebihan:
- Mudah dikawal.
- Kurang risiko sangkar rosak.
4. Kolam Simen
Lebih sesuai untuk:
- Pembenihan
- Asuhan benih
- Kuarantin
- Penyelidikan
5. Sistem Tangki Gentian Kaca (FRP)
Digunakan bagi:
- Hatcheri
- Pengeluaran benih
- Penternakan intensif
Pemilihan Lokasi
Lokasi yang baik mestilah mempunyai:
- Air bersih.
- Saliniti 28–35 ppt.
- Suhu 26–31°C.
- pH 7.8–8.5.
- Oksigen terlarut melebihi 5 mg/L.
- Arus sederhana.
- Terlindung daripada ombak besar.
- Jauh daripada kawasan pencemaran.
Pemilihan Benih
Benih berkualiti mempunyai ciri berikut:
- Aktif berenang.
- Badan lurus.
- Sirip sempurna.
- Mata jernih.
- Tiada luka.
- Warna normal.
- Bebas penyakit.
Saiz benih biasa:
- 5 cm
- 8 cm
- 10 cm
- 15 cm
Penyediaan Sangkar
Sebelum memasukkan benih:
- Bersihkan jaring.
- Periksa pelampung.
- Baiki jaring yang koyak.
- Nyahkuman peralatan.
- Pastikan sauh kukuh.
Pelepasan Benih
Benih perlu melalui proses aklimatisasi.
Langkah-langkah:
- Samakan suhu air.
- Samakan saliniti.
- Lepaskan secara perlahan.
- Elakkan tekanan.
Kepadatan bergantung kepada:
- Saiz ikan.
- Saiz sangkar.
- Sistem penternakan.
Pemakanan
Makanan Segar
Digunakan secara tradisional.
Contohnya:
- Ikan tamban.
- Ikan selayang.
- Ikan kembung kecil.
- Sotong.
- Udang.
Kelebihan:
- Mudah diperoleh.
- Kos lebih rendah di sesetengah kawasan.
Kekurangan:
- Air cepat kotor.
- Risiko penyakit.
- Sukar dikawal.
Palet Komersial
Semakin banyak digunakan.
Kelebihan:
- Nutrisi seimbang.
- Air lebih bersih.
- Kurang pencemaran.
- Pertumbuhan lebih konsisten.
Protein:
- 45–55%
Jadual Pemakanan
Benih:
- 3–4 kali sehari.
Juvenil:
- 2–3 kali sehari.
Dewasa:
- 1–2 kali sehari.
Jumlah makanan:
Sekitar 2–8% daripada berat badan bergantung kepada umur dan suhu air.
Pengurusan Air
Parameter penting:
- Suhu
- Saliniti
- pH
- Oksigen
- Ammonia
- Nitrit
- Nitrat
Pemeriksaan dilakukan secara berkala bagi mengelakkan tekanan terhadap ikan.
Pengurusan Kesihatan
Penyakit utama termasuk:
Penyakit bakteria
- Vibrio spp.
- Aeromonas spp.
- Streptococcus spp.
Penyakit virus
- Viral Nervous Necrosis (VNN)
Parasit
- Kutu ikan.
- Cacing insang.
- Protozoa.
Pencegahan
- Kuarantin benih.
- Kurangkan kepadatan.
- Makanan berkualiti.
- Air bersih.
- Pemeriksaan berkala.
- Sanitasi peralatan.
Tempoh Penternakan
Tempoh pembesaran bergantung kepada spesies.
Secara umum:
- Benih → 500 g : 6–8 bulan.
- Benih → 800 g : 8–10 bulan.
- Benih → 1 kg : 10–12 bulan.
Kerapu hibrid biasanya mencapai saiz pasaran lebih cepat berbanding spesies asli.
Penuaian
Kaedah penuaian:
- Jaring tangan.
- Penyauk.
- Pengurangan paras air (bagi kolam).
Ikan perlu dikendalikan dengan berhati-hati untuk mengelakkan kecederaan dan mengekalkan kualiti.
Pengendalian Selepas Tuai
Langkah penting:
- Pengasingan mengikut saiz.
- Penyimpanan dalam tangki hidup.
- Penyejukan menggunakan ais jika dijual segar.
- Pengangkutan menggunakan lori atau bot dengan sistem oksigen.
Pemasaran
Pasaran utama termasuk:
Pasaran Tempatan
- Restoran makanan laut.
- Pasar borong.
- Hotel.
- Pasar raya.
Pasaran Eksport
Negara utama:
- Singapura
- Hong Kong
- China
- Taiwan
- Brunei
Kerapu hidup biasanya memperoleh harga yang lebih tinggi berbanding ikan yang disejukkan atau dibekukan.
Kelebihan Penternakan Kerapu
- Harga jualan tinggi.
- Permintaan stabil sepanjang tahun.
- Nilai eksport tinggi.
- Pulangan pelaburan yang menarik.
- Teknologi penternakan semakin maju.
- Banyak spesies dan hibrid yang sesuai diternak.
Cabaran Industri
Antara cabaran utama ialah:
- Kos makanan yang tinggi.
- Serangan penyakit.
- Perubahan cuaca.
- Kualiti air yang merosot.
- Harga benih yang meningkat.
- Serangan pemangsa seperti memerang, burung laut dan ikan pemangsa.
- Kerosakan sangkar akibat ribut.
- Persaingan dengan negara pengeluar lain seperti Indonesia, Vietnam dan China.
Peranan Kerajaan
Kerajaan Malaysia melalui Jabatan Perikanan Malaysia dan institusi penyelidikan memainkan peranan penting dalam pembangunan industri ini melalui:
- Penyelidikan teknologi pembenihan.
- Pembangunan baka hibrid.
- Latihan kepada penternak.
- Khidmat nasihat teknikal.
- Pemantauan penyakit ikan.
- Pensijilan amalan akuakultur baik (myGAP).
- Bantuan peralatan dan pembangunan infrastruktur kepada penternak yang layak.
Prospek Masa Depan
Industri penternakan kerapu di Malaysia mempunyai prospek yang cerah. Permintaan global terhadap ikan laut berkualiti tinggi terus meningkat, manakala teknologi seperti sistem sangkar HDPE laut dalam, makanan berformula tinggi, automasi pemberian makanan, penderia pemantauan kualiti air, dan penggunaan kecerdasan buatan (AI) dijangka meningkatkan kecekapan pengeluaran. Selain itu, penghasilan benih berkualiti tinggi dan amalan penternakan yang mampan akan membantu mengurangkan tekanan terhadap stok liar serta meningkatkan daya saing industri akuakultur negara.
Kesimpulan
Penternakan ikan kerapu di Malaysia telah berkembang daripada aktiviti berskala kecil kepada industri akuakultur marin yang moden dan berdaya saing. Kejayaan industri ini disokong oleh keadaan perairan tropika yang sesuai, kemajuan dalam teknologi pembenihan, pembangunan spesies hibrid, serta permintaan pasaran yang tinggi. Walaupun berdepan cabaran seperti kos makanan, penyakit dan perubahan iklim, penerapan amalan penternakan yang baik, pengurusan kualiti air yang sistematik dan sokongan berterusan daripada kerajaan mampu memastikan industri penternakan kerapu terus berkembang serta menyumbang kepada keselamatan makanan, peluang pekerjaan dan pendapatan eksport Malaysia.
No comments:
Post a Comment